Stanje visokog obrazovanja u Bosni i Hercegovini danas se može opisati kao duboka institucionalna i vrijednosna kriza u kojoj su univerziteti izgubili dio svog akademskog autoriteta, društvene uloge i stvarne autonomije.
Problem pritom nije samo političko uplitanje, iako je ono veoma izraženo, nego i dugogodišnje slabljenje unutrašnjih akademskih standarda, odgovornosti i integriteta same univerzitetske zajednice.
Bosna i Hercegovina formalno pripada Evropskom prostoru visokog obrazovanja i prihvatila je principe Bolonjskog procesa, Magna Charta Universitatum i evropske standarde akademske slobode. Međutim, praksa pokazuje da su univerziteti u BiH još uvijek daleko od modela savremenih evropskih univerziteta. Umjesto autonomnih institucija koje samostalno razvijaju nauku, istraživanje i obrazovanje, univerziteti su često postali prostor političkog uticaja, administrativne kontrole i interesnih mreža.
Posebno zabrinjava činjenica da se u pojedinim slučajevima zakoni iz oblasti visokog obrazovanja donose ili tumače mimo državnog okvirnog zakona i odluka sudova. Time se ne ugrožava samo autonomija univerziteta nego i osnovni principi pravne države. Kada politička volja postane važnija od zakona i stručnosti, tada univerzitet prestaje biti mjesto slobodne misli i postaje produžena ruka dnevne politike.
Međutim, bilo bi pogrešno svu odgovornost prebaciti isključivo na političke strukture. Dio akademske zajednice godinama je pristajao na kompromise, šutnju i oportunizam. Umjesto da budu korektiv društva i branioci akademskih vrijednosti, pojedini univerzitetski profesori i rukovodioci postali su dio političkih i interesnih sistema. Time je ozbiljno narušen ugled univerziteta i povjerenje javnosti u visoko obrazovanje.
Dodatni problem predstavlja sve veće udaljavanje univerziteta od stvarnih potreba društva i tržišta rada. Visoko obrazovanje se često svodi na formalno sticanje diploma, dok su kvalitet znanja, istraživanje i razvoj kritičkog mišljenja potisnuti u drugi plan.
Univerziteti koji bi trebali biti pokretači društvenog razvoja sve češće djeluju kao zatvoreni sistemi opterećeni birokratijom, unutrašnjim podjelama i zastarjelim modelima upravljanja.
Kriza visokog obrazovanja u BiH zato nije samo obrazovna kriza. Ona je ogledalo šireg stanja društva — slabih institucija, politizacije javnog prostora, nedostatka odgovornosti i odsustva dugoročne razvojne vizije. Univerziteti su izgubili dio svoje uloge moralnog i intelektualnog autoriteta upravo onda kada su društvu najpotrebniji.
Ipak, uprkos svim problemima, univerziteti u Bosni i Hercegovini i dalje imaju kvalitetne profesore, istraživače i studente koji mogu biti osnova ozbiljne reforme sistema. Ali takva reforma neće biti moguća bez jasnog razdvajanja politike i akademskog upravljanja, vraćanja meritokratskih kriterija, poštivanja zakona i sudskih odluka te stvarnog razumijevanja da autonomija univerziteta nije privilegija nego preduslov slobodnog i razvijenog društva.
Borba za autonomiju univerziteta u suštini nije borba za interese jedne profesije ili institucije. To je borba za društvo u kojem znanje, stručnost i sloboda mišljenja imaju veću vrijednost od političke lojalnosti i kratkoročnih interesa, piše Banjalučanin iz Švedske Edin Osmančević.
